YUNAN (GREK) EDEBIYATI
AİSOPOS: Fabl türünün kurucusudur. Kendinden sonraki kuşakları da etkilemiştir. La Fontaine’nin etkilendiği
AİSKHYLOS: Tragedya’ya ikinci aktörü katmıştır. İkinci aktörün girişiyle diyalogun başlamasını sağlamıştır. Gelenekçi ve ahlakçıdır. Yapıtları: Ateş Taşıyan Prometheus, Zincire Vurulmuş Prometheus, Kurtulmuş Prometheus …
SOPHOKLES: Tragedya yazarıdır. Tragedyaya üçüncü aktörü eklemiştir.
EURİPİDES: Tragedyada konuşma bölümlerine çok yer vererek koronun rolünü azaltmıştır. İnsanın iç çatışmalarını öne çıkarmıştır.
HÜMANİZM
DANTE : İlahi Komedya
BOCCACİO: Decameron
ARİOSTO: Çılgın Orlando
T.TASSO: Kurtarılmış Kudüs
MONTAİGNE: Serbest düşüncenin öncülerindendir. "Deneme" türünün babası sayılır. Fransızcayı yabancı öğelerden kurtarmıştır. "Denemeler" adlı yapıtı ünlüdür.
CERVANTES: "Don Kişot" adlı romanıyla ün salmış, bu romanıyla şövalyeliği karikatürize etmiştir. Tekniğine uygun romanın babası sayılır.
SHAKESPEARE: İngiliz edebiyatının temel taşlarındandır. Yapıtlarının kimisi nazım, kimisi düzyazıdır; kimisinde ise bunları birlikte kullanmıştır. Her sınıftan insanın duygu ve tutkularını sahnede canlandırmada olağanüstü bir başarı sağlamıştır. Avrupa romantizmi, ilk örneklerini Shakespeare’de bulur.
Yapıtları: Yanlışlıklar Komedyası, Kuru Gürültü, Venedik Taciri (komedileri); Romeo ve Juliet, Hamlet, Macbeth, Othello, Kral Lear, Julius Cesar (dram ve trajedileri); Soneler …
KLASİSİZM
XVII. yüzyılda özellikle Fransa’da doğmuş bir edebi akımdır, "1660 Ekolü" olarak bilinir. Bu yüzyılda her şeye, başta kralın bulunduğu monarşiler hakimdir. Toplumsal yaşamdaki kural, yasa ve düzen edebiyata da yansımış, böylece kuralcı bir sanat akımı ortaya çıkmıştır. Descartes’in "Rasyonalizm" (akılcılık) felsefesi benimsenmiştir.
Özellikleri
Eski çağ Yunan ve Latin eserleri örnek alınmış, Yunan mitolojisi işlenmiştir. Aklın, mantığın ve sağduyunun ilkeleri eserlere egemen olmuştur.
• Edebi eser, gerçek doğa olan insanın iç dünyasını ele almalıdır. Bu anlayışla "Portreler" de yazılmıştır (La Bruyere).
• Konu basit ve sadedir. Önemli olan konu değil, konunun işlenişi ve kalıcı olmasıdır.
• İdeal insan işlenmiş, kahraman olarak krallar, soylular, tanrılar, yarı tanrılar seçilmiştir.
• Dil; seçkin, arıdır. Ulusal dil kavramı bu dönemde ortaya çıkmıştır. Tragedyada, çirkin sözler kullanılmaz; öldürme, yaralama gibi olaylar sahnede gösterilmez.
• Tiyatroda üç birlik kuralı (oyunun bir "ana olay" çevresinde, "bir gün içinde", "aynı yerde" başlayıp bitmesi koşulu) vardır.
• Klasisizme göre gerçek; genel, değişmez ve sürekli alandır. Bu nedenle klasikler dış dünyanın geçici güzellikleriyle değil, insanın iç doğasıyla ilgilenmişlerdir. Klasisizm "geçici" olanın değil "kalıcı" olanın peşindedir.
• "Sanat sanat içindir" anlayışı benimsenmiştir.
RACİNE
Yapıtları: Büyük iskender, Andromakhe, iphigenie, Beyazıt, Esther, Phedra …
MOLİERE: Klasisizmin ve dünyanın en büyük komedi yazarıdır. Karakter bozukluklarını gülünç bir şekilde işlerken insanı düşündürmeyi amaç edinir.
Yapıtları: Gülünç Kibarlar, Kocalar Mektebi, Kadınlar Mektebi, Zorla Evlenme, Cimri, Don Juan, Tartuffe, Kibarlık Budalası, Zoraki Tabip, Hastalık Hastası, Scapin’in Dolaplan. ..
LA FONTAİNE: Aisopos’tan etkilenerek yazdığı fabllarıyla tanınmıştır.
PASCAL: Fizikçi ve matematikçidir. Felsefe, psikoloji ve din bilimiyle ilgili notlar tutmuştur.
Mme DE LA FAYETTE: Klasisizmin tek romancısı odur. "Princesse de Cleves" adlı yapıtı, ruh çözümlemelerinde çok başarılıdır. İlk psikolojik roman sayılır.
LA BRUYERE: Portreler yazmıştır; "Karakterler" adlı eseri vardır.
BOİLEAU: Eleştirmen olarak tanınır. L’art Poetique (Şiir Sanatı) adlı eserinde klasisizmin ilkeleri ve şiir sanatı ile ilgili düşünceleri vardır.
FENELON: "Telemak" adlı romanın yazarı. Bu roman, Yusuf Kamil Paşa tarafından Türkçeye çevrildi.
MONTESQİEU: Fransız devrimini düşünce olarak hazırlayanlardan biridir.
Yapıtları: Kanunların Ruhu, İran Mektupları, Romalıların Büyüklük ve Çöküş Nedenleri …
VOLTAiRE: Vicdan ve düşünce özgürlüğünü savunan en önemli düşünür ve yazarlardandır.
J.J.ROUSSEAU: Fransız İhtilalini düşünceleriyle etkileyenlerden biridir.
Yapıtları: Toplumsal Sözleşme, Emile, itiraflar, Diyaloglar …
DANİEL DEFOE: insanın doğayla mücadelesini anlatan eserleriyle (Robinson Crusoe) ünlenmiştir. Yaşamı siyasal ve toplumsal çalkantılarla doludur.
Türk edebiyatında klasisizmin etkisini belirli olarak göremeyiz. Ancak, Şinasi’nin Şair Evlenmesi’nde üç birlik kuralını uygulaması ve La Fontaine’den yaptığı çeviriler; Ahmet Vefik Paşa’nın Moliere’den yaptığı çeviri ve uyarlamalar; Yusuf Kamil Paşa’nın Fenelon’dan yaptığı Telemak çevirisi; Ali Bey’in Moliere’den yaptığı Kokona Yatıyor uyarlaması, Klasisizmin Türk edebiyatındaki etkisini göstermektedir.
ROMANTİZM
Klasisizme tepki olarak XVIII. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkmıştır. Önce İngiltere ve Almanya’da başlayan romantizmin ilkeleri ilk kez V. Hugo’nun "Cromwell" adlı oyununun önsözünde açıklanmıştır. Romantizmin klasisizme üstünlüğü de aynı yazarın "Hemani" adlı piyesinin sahnelenmesiyle kanıtlanmıştır. Sanatçılar, Fransız ihtilali’nin getirdiği özgürlükçü ortamdan etkilenmişlerdir.
Özellikleri
• Klasisizmin katı kuralları bir yana bırakılmıştır. Dış doğa betimlemeleri önem kazanmıştır.
• Hayal, duygu ve tutkular, akıl kadar önemli sayılmış ve ön plana geçmiştir.
• Kusursuz ve genel olan değil, özel ve yerli konular işlenmiştir. Ulusal ve dinsel konulara yönelmiştir.
• Hüzün, melankoli ve hastalık edebiyatıdır.
• Sanatsal bir üslup kullanılmış, insan duygularını ifade eden iyi – kötü, güzel – çirkin, yoksul – zengin gibi zıtlıklar yan yana verilmiştir. Bu nedenle romantizm, tezatlar akımı olarak da bilinir.
• "Toplum için sanat" anlayışı benimsenmiştir.
• Sanatçı, kişiliğini gizlemeyip eserlere yansıtmıştır.
• Klasikler "tip"e önem verirken, romantikler "karakter" üzerinde durmuşlardır.
CHATEAUBRİAND: Roman, deneme, gezi yazısı türünde yazmıştır. Romantizmin öncülerindendir.
Yapıtları: Mezar Ötesinden Antlar, Paris’ten Filistin’e Yolculuk, Atala …
LAMARTİNE: Romantizmin ilk şairidir. Roman da yazmıştır.
Yapıtları: Şairane Düşünceler, Bir Meleğin Düşmesi (şiir); Graziel1a, Raphael (roman) …
VİCTOR HUGO: Romantizmin kurucusu ve kuramcısıdır. Romantizmin ilkelerini "Cromwell" önsözünde açıklamıştır.
Yapıtları: Sonbahar Yaprakları, Akşam Şarkıları, Işıklar ve Gölgeler (şiir); Kral Eğleniyor, Hernani, Cromwell (dram), Notre – Dame’ın Kamburu, Sefiller (roman) …
A. DUMAS PERE: Tarihsel, polisiye romanlar, serüven romanları yazmıştır. Eserleri: Üç Sihşörler, Monte Kristo Kontu.
LORD BYRON: Şiirsel öyküler ve dramlar yazmış, romantizmin en önemli şairlerinden biri olmuştur.
SHELLEY: İngiliz edebiyatının en büyük lirik – romantik şairlerinden biridir.
Yapıtları: Kurtulmuş Prometheus, Batı Rüzgarma Övgü, Şairin Savunması …
GOETHE: Alman ve dünya edebiyatının en büyük şair ve yazarlarındandır. Şiir, tiyatro, roman, yaşamöyküsü türlerinde eser vermiştir.
Yapıtları: Divan (şiir), Genç Werther’in Istırapları (roman), Faust (tiyatro) …
SCHİLLER: Romantik tiyatronun en önemli şairlerinden biridir. Eseri: Wilhelm Tell
A. PUŞKİN: Rus romantik şairlerindendir. Şiir, şiirsel tiyatro, roman ve öykü yazmıştır. Şiirlerinde lirik ve romantik, öykülerinde ise gerçekçidir.
Yapıtları: Kafkas Esiri, Bahçesaray Çeşmesi, Çingeneler, Evgeniy Onegin (şiir, manzum öykü); Yüzbaşının Kızı …
Romantizmin Türk edebiyatındaki en yoğun etkisi Tanzimat döneminde görülür. Çeviriler yoluyla başlayan bu etki, özellikle Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi ve Abdülhak Hamit’in yapıtlarında göze çarpar.
REALİZM
Özellikleri
• Bu akımda olayın geçtiği yer, ayrıntılarıyla anlatılır ve gözleme dayalı betimleme büyük bir önem kazanır.
• Hayal, gerçeğin karşıtıdır; bu yüzden sanatçı, gerçeği anlatırken gözlem ve belgelere dayanmıştır.
• Kişiler, içinde bulundukları çevrenin bir ürünü olarak görülmüş, betimlemeler olay kahramanının gözüyle yapılmıştır.
• Sanatçı, ahlakçı gibi değil, gözlem ve bilime önem veren bir bilim adamı gibi gördüklerini anlatmıştır. (Klasikler dış dünyayı, "olması gerektiği gibi" anlattılar, romantikler ise "olmasını istedikleri gibi" anlattılar. Oysa realistler, dış dünyayı "olduğu gibi" anlattılar.)
• Sanatçı, tarafsız olmaya özen göstermiş, romantikler gibi esere kendi duygularını katmamıştır.
• Anlatımın kusursuzluğuna önem verilir ve üslup çok önemlidir. Dil, sağlam ve seçkindir.
• "Sanat için sanat" anlayışı benimsenmiştir.
• XX. yüzyılda M. Gorki ile birlikte toplum sorunlarını işleyen "toplumcu gerçekçilik" bu akımın temel anlayışı olmuştur.
STENDHAL: Romantiklerle aynı dönemde yaşadığı için romantizmden de etkilenmiş, ama realizmin de kurucularından sayılmıştır. "Kızıl ile Kara" (Kırmızı ve Siyah) romanıyla, Halit Ziya’ya esin kaynağı olmuştur.
Yapıtları: Kırmızı ve Siyah, Parma Manastırı, Castro Rahibesi, Lucia Leuven …
H. DE BALZAC: Romantikler içinde yetişmesine karşın, Stendhal ile birlikte realizmin kurucularından olmuştur. Toplum yaşamını ve her kesimden insanı anlatırken karakter üstadı olarak gösterilmiştir. Romanlarını "İnsanlık Komedyası" başlığı altında toplamıştır.
Yapıtları: Euginie Grandet, Goriot Baba, Vadideki Zambak, Köy Hekimi, Tılsımlı Deri …
G. FLAUBERT: Realizmin ilk başarılı ürünlerini vermiş¬tir. Bu akımın kurucusu sayılır. "Madame Bovary" adlı romanı, realizmin tüm özelliklerini yansıtan tipik bir örnektir.
Yapıtları: Madame Bovary, Salambo, Duygusal Eğitim, Üç Hikaye …
N. GOGOL: Öykü, roman ve komedi türünde eserler yazmış; realist bir sanatçıdır.
Yapıtları: Petersburg Hikayeleri, ÖLÜ Canlar, Müfettiş, Kumarcılar, Bir Evlenme …
İ. TURGENYEV: Günlük sorunları ve toplumsal olayları işlemiştir. Öykü, roman ve tiyatro türlerinde eserler vermiştir.
Yapıtları: Bir Avcının Notlan, Rudin, Bir Asilzade Yuvası, Babalar ve Oğullar, Taşralı Kadın, Köyde Bir Ay, İlk Aşk
F. DOSTOYEVSKİ: insanları çok seven, onlara acıyan ve insanların ruhsal yapılarını en ince ayrıntılarına kadar çözümleyen bir sanatçıdır. Başkalarının haksızlık ve tutkularına kurban olanları, suçluları, yoksulları ele almıştır.
Yapıtları: Suç ve Ceza, Budala, Karamazov Kardeşler, Kumarbaz, Budala…
L. TOLSTOY: Hem Rus hem de dünya edebiyatının büyük ustalarındandır. Eserlerinde anlattığı yerleri gezip görmüş ve notlar alarak realizmin ilkelerine sadık kalmıştır.
Yapıtları: Savaş ve Barış, Anna Karenina, Hacı Murat (roman), Yaşayan Ölü, Karanlığın Gücü (tiyatro).
A. ÇEHOV: Sonradan "Çehov tarzı" diye anılan ve öykücülükte yeni bir çığır sayılan öyküleriyle tanınmıştır.
Yapıtları: Ayı, Martı, Vanya Dayı, Üç Kızkardeş, Vişne Bahçesi (tiyatro), Hikayeler(öykü) …
M. GORKİ: Çarlıktan sosyalist düzene geçiş döneminde yaşamış ve günümüz Rus edebiyatının en ünlü yazarı olmuştur. "Toplumcu gerçekçilik" anlayışını geliştirmiştir.
Yapıtları: Ana, Çocukluğum, Benim Üniversitelerim (roman), Serseriler, Sıkıntı (öyküler), Ayaktakımı Arasında, Yaz Konuklan, Güneşin Çocuklan, Düşmanlar, Kalp Para, ihtiyar (oyun) …
M. ŞOLOHOV: Kazakların yaşamını, kır ve köy yaşamını yansıtır.
Yapıtları: Durgun Akardı Don, Uyandırılmış Toprak, Mavi Bozkır, Yol …
CHARLES DİCKENS: Basit karakterleri, yoksul insanları anlatmıştır. Romantikler içerisinde de gösterilmektedir.
Yapıtları: Oliver Twist, Antikacı Dükkam, David Coperfield …
J. LONDON: Kendi kendini yetiştirmiş, yoksulları savunmuş ve kurulu düzene karşı çıkmıştır.
Yapıtları: Vahşetin Çağrısı, Deniz Kurdu, Kurt Kanı, Demir Ökçe …
E. HEMİNGWAY: Çok değişik işlerde çalışmış, bunları eserlerine malzeme yapmıştır.
Yapıtları: Silahlara Veda, Çanlar Kimin için Çalıyor?, ihtiyar Adam ve Deniz.
J. STEİNBECK: Realist bir sanatçıdır; biyoloji eğitimi gördüğünden natüralizme de yaklaşmıştır.
Yapıtları: Fareler ve insanlar, Gazap Üzümleri, Cennet Çayırları, Bitmeyen Kavga …
Realizm, Tanzimat edebiyatının ikinci döneminde başlayarak Türk edebiyatının bütün topluluklarında etkisini göstermiştir. Recaizade Ekrem (Araba Sevdası), Sami Paşazade Sezai (Sergüzeşt) ile başlayan realist etkilenme, Servet-i Fünun edebiyatında Halit Ziya ile en önemli temsilcisine kavuşur. Servet-i Fünun’un öbür realist yazarları, Mehmet Rauf ve Hüseyin Cahit’tir. Bağımsız yazarlardan Hüseyin Rahmi, Ahmet Mithat -J Efendi ve Ahmet Rasim de bu yönde yapıtlar kaleme almışlardır.
Türk edebiyatının realist kabul edilen öbür yazarları şunlardır: Yakup Kadri, Refik Halit, Reşat Nuri, Halide Edip, Ebubekir Hazım, Ömer Seyfettin, Sabahattin Ali, Memduh Şevket, Halikarnas Balıkçısı, Orhan Kemal, Kemal Tahir, Yaşar Kemal, Fakir Baykurt …
