E) Özne Yüklem Uygunluğu:
Cümlede özne bir tane olabildiği gibi birden fazla da olabilir. Bu durumda özne ile yüklemin kişi bakımından ve teklik-çokluk bakımından birbirine uygun olması gerekir. Türkçe cümle kuruluşunda genellikle özne tekilse yüklem de tekil olur; özne çoğulsa yüklem de çoğul olur.
• Orhan bu gün derse gelmedi.
• Orhan ve Metin derse gelmediler.
• Sen bu işten anlamazsın
• Siz bu işten anlamazsınız.
• Çocuk top oynuyor.
• Çocuklar top oynuyorlar.
a) Öznede birinci kişiden başka ikinci ve üçüncü kişiler varsa yüklem birinci çoğul kişi eki alır:
• Sen, ben ve Ayşe burada kalacağız.
• Orhan’la ben yarın Ankara’ya gideceğiz.
• Gece sen, ben ve Turgut sinemaya gitmiştik.
b) Öznede ikinci kişiden başka üçüncü kişi varsa yüklem ikinci çoğul eki alır:
• Sen ve arkadaşın dersten sonra idareye gideceksiniz.
• Orhan’la sen bu gün göle gidemezsiniz.
c) Özne; hayvan, bitki veya cansız varlık isimlerinin çoğul şekliyse yüklem tekil olur:
• Kuşlar uçuştu.
• Yapraklar sarardı.
• Kasabanın evleri görünmez oldu.
• Otobüsün kapıları açıldı.
Özne durumundaki çoğul varlık tek tek düşündürülmek istenirse yüklem çoğul yapılabilir:
• Kuzular meleşerek annelerini arıyorlar.
İnsan olmayan varlıklar kişileştirilirse yüklem çoğul yapılabilir:
• Kelebekler saklambaç oynuyorlar.
• Bulutlar gözyaşı döküyorlar.
• Karanfiller sır saklamayı bilmezler.
• Menekşeler bizi selamlıyorlar.
d) Özne organ isimlerinin çoğul şekliyse yüklem tekil olur:
• Kulaklarım duymuyor.
• Gözlerim kamaştı.
• Ellerim morardı.
• Dizlerim titriyor.
e) Özne soyut isimlerin çoğul şekliyse yüklem tekil olur:
• Emeklerim boşa gitti.
• olayı düşündükçe uykularım kaçıyor.
f) Özne, iş ve eylem isimlerinin çoğul biçimiyse yüklem tekil olur:
• Dışarıdan bağrışmalar, gülüşmeler geliyor.
• Bu konuşmalar bana hiç tat vermedi.
g) Özne, zaman adlarının çoğul biçimiyse yüklem tekil olur:
• Aradan yıllar geçti.
• Günler ayları, aylar yılları kovaladı.
h) Topluluk isimleri özne olmuşsa yüklem tekil olur:
• Kalabalık dağıldı.
• Halk sokağa döküldü.
I) Özne, sayıyla belirtilmişse yüklem tekil olur:
• Meydanda on bin kişi toplanmıştı.
• Sınıfta yirmi dört öğrenci vardı.
• İki kişi benimle gelsin.
Sayıyla belirtilen özneler tek tek düşündürülmek istenirse yüklem çoğul yapılabilir:
• İki öğrenci okul birincisi olmak için çekişiyorlar.
i) Belgisiz sıfat ve belgisiz zamirlerin çoğul biçimi özne olduğunda yüklem tekil olur:
• Bazı öğrenciler önlük giymemişti.
• Birtakım insanlar milli birliğimizi bozmaya çalışıyor.
• Öğrencilerin birkaçı ayağa kalktı.
j) Saygı, kibarlık veya sitem amacıyla özne tekil olduğu halde yüklem çoğul yapılabilir:
• Cumhurbaşkanımız şehrimizi şereflendirdiler.
• Ahmet Bey evdeler mi?
• Beyefendi nihayet eve gelebildiler.
Aşağıdaki cümlelerde özne- yüklem uyumu sağlanamamıştır:
• Beklentilerim bir bir gerçekleştiler
• Bu kara günler nihayet bittiler.
• Sonunda umutlarım da kayboldular birer birer.
• Cisimlerin hepsi sıcağı aynı ölçüde iletmezler.
• Arkadaşınla sen bu konuyu araştıracaksın.
• Sandallarımız neşe dolar, zevke dalardık.
• Beş adam bir çocuğu acımasızca dövdüler.
• İki adam seni arıyorlar.
• Bazı öğrenciler çalışmadan kazanabileceklerini zannediyorlar.
• Tribündeki on bin seyirci takımlarını çılgınca alkışlıyorlar.
• Birkaç asker gizlice içeri girdiler.
• Edindiğim bilgiler ufkumu açmışlardı.
• Aylar ayları, yıllar yılları kovaladılar.
F) Tamlama yanlışları:
Cümlede bir tamlamaya yer verirken onun hangi türden olduğunu nerelerde kullanılabileceğini iyi bilmek gerekir.
Türkçede iki çeşit tamlama vardır:
1)Ad tamlamaları
2)Sıfat tamlamaları
Ad tamlamalarında tamlama ekleri kullanılır:
• Ev-in ön-ü
• Yol-un son-u
• Ders kitab-ı
Tamlayan ünlüyle biterse araya ‘n’,tamlanan ünlüyle biterse araya ’s’ kaynaştırma ünsüzü girer:
• Kapı-n-ın kol-u
• Pencere-n-in perde-s-i
• Masa-n-ın örtü-s-ü
Sıfat tamlamaları ise tamlama eki almaz:
• İyi adam
• Yanlış cevap
• Eski araba
• Yeşil ova
İsim tamlamalarında tamlayan veya tamlananı ortak kullanabiliriz:
• Elektrik parası
Su ve elektrik parası
• Su parası
• Ali’nin annesi Ali’nin anne ve babası
• Ali’nin babası
Sıfat tamlamalarında da tamlayan veya tamlananı ortak kullanabiliriz:
• Dürüst ve çalışkan adam
• Çalışan anne ve babalar
Ancak bir isimle bir sıfatı aynı tamlanana bağlayamayız:
• Özel ve kamu bankaları faiz oranlarını artırdı.
• Almanya ile ekonomik ve kültür ilişkilerimiz geliştirilecek.
• Askeri ve fen liseleri sınavları yapıldı.
• Askeri ve polis üniforması satıyoruz.
• Sosyal ve fen bilimleri sorularını yapmadım.
• Ekonomik ve siyaset çevreleri hükümet programını beğenmedi.
İsim tamlamalarında kaynaştırma ünsüzlerinin ortak kullanılabilmesi için de her iki kelimenin de ünlüyle bitmesi gerekir.
‘’Ali’nin anne ve baba-s-ı’’ doğru bir kullanımdır. Ancak,
‘’Ali’nin anne ve kardeşi’’ yanlış bir kullanımdır. Doğrusu
‘’Ali’nin annesi ve kardeşi’’ biçiminde olması gerekir.
• Sobanın boru ve ayağı paslanmış.
• Ahmet Bey, derneğimizin üye ve ikinci başkanıdır.
İsim tamlamalarında tamlayan ekinin (-ın,-in) eksik kullanılması da anlatımı bozar.
Bilhassa uzun cümlelerde tamlayan ile tamlanan arasına başka sözcükler girmişse aradaki kelimeleri yok sayıp tamlamanın doğru olup olmadığını kontrol etmeliyiz.
• Bildiğiniz gibi şeker insan sağlığına yararı olduğu gibi zararı da olabilir.
• Her insan vatanını sevmesi gerekir.
İsim tamlamasının söz konusu olmadığı durumlarda iyelik ekinin(-i,-si)gereksiz kullanımı da anlatımı bozar:
• Bulaşık yıkamasını sevmem.
• Adam doğru dürüst konuşmasını bilmiyor.
• Yalan söylemesini beceremem.
• Bir toplulukta konuşurken söz istemesini unutmayalım.
• Kadın, ağlamasını çok seviyor.
• Şarkı söylemesini hiç beceremiyor.
Çokluk bildiren belgisiz sıfatlarla kurulan tamlamalarda tamlanan durumundaki ismin çoğul eki alması yanlıştır:
• Birçok kişiler bu durumu yanlış anladı.
• Adamın bir sürü kitapları var.
• Bu yolda pek çok kazalar oluyor.
• Birçok öğrenciler sınava katılmak istemiyor.
• Birçok ülkeler bize gıpta ile bakıyor.
Tamlama Yanlışı Yapılmış Örnek Cümleler.
• 1940 yıllarında edebiyatımızda bir canlılık görülür.
• Annemin elindeki örgü bitince yatıp uyuyacak.
• Pek çok okullarda eğitim önemsenmiyor.
• Okumak çok güzel, değerini bilelim.
• Karşılıklı anlayış ve birlik içerisinde sorunlarımızı çözeceğiz.
• Bu başarıda benim de onun da emeği var.
• Gelişen ve ilerlemiş toplumların ekonomileri de güçlüdür.
• Senin ve benim başım hiç dertten kurtulmayacak mı?
• Büroya elektrikli ya da kömür sobası alalım.
